Newborn Care

नवजात शिशुलाई कसरी हेरचाह गर्ने? — सम्पूर्ण गाइड

May 04, 2026
Newborn Care Guide

नवजात शिशुलाई कसरी हेरचाह गर्ने?

नयाँ आमाबाबुका लागि — स्तनपान, नुहाउने, सुताउने, नाभी स्याहार, खोप र खतराका संकेत सहित सम्पूर्ण गाइड।

Binita ShresthaMay 3, 202610 min readNewborn Care
16-20घण्टा सुत्छ / दिन
8-12पटक दूध / दिन
7-21दिनमा नाभी झर्छ

यस लेखमा के छ?

  1. नवजात शिशु भनेको के हो?
  2. जन्मेको पहिलो घण्टा
  3. स्तनपान — सही तरिका
  4. नाभी स्याहार
  5. नुहाउने सही तरिका
  6. सुताउने सही तरिका
  7. न्यानो राख्ने
  8. शिशु किन रोइरहेको?
  9. खोप तालिका
  10. खतराका संकेत
  11. आमाको स्याहार
  12. FAQ

घरमा नयाँ शिशु जन्मिएपछि खुसी र डर दुवै एकैचोटि आउँछन्। "यो सानो प्राणीलाई कसरी समाउने? कसरी नुहाउने? किन रोइरहेको?" — यी प्रश्नहरू हरेक नयाँ आमाबाबुलाई आउँछन्। म पनि यही ठाउँमा थिएँ। यो लेखमा मैले अनुभव र विज्ञानको आधारमा नवजात शिशु हेरचाहको सम्पूर्ण जानकारी एकै ठाउँमा संकलन गरेकी छु — तपाईंको लागि।

छोटो उत्तर — Featured Answer

नवजात शिशु हेरचाहका मुख्य 8 कुराहरू:

  • जन्मेको 1 घण्टाभित्र आमाको दूध (बिगौती) खुवाउनुस्
  • 24 घण्टासम्म नुहाउनु हुँदैन
  • नाभी सुख्खा र सफा राख्नुस् — तेल/हल्दी नलगाउनुस्
  • पिठ्युँभर सुताउनुस् — पेटभर कहिल्यै नसुताउनुस्
  • दिनमा 8 देखि 12 पटक दूध खुवाउनुस्
  • शिशुलाई न्यानो राख्नुस् — 36.5 degree C सम्म
  • जन्मेकै दिन BCG र Hepatitis B खोप लगाउनुस्
  • खतराका संकेत देखिए तुरुन्त अस्पताल जानुस्
Section 01

नवजात शिशु भनेको के हो?

जन्मेदेखि 28 दिन (4 हप्ता)सम्मको बच्चालाई नवजात शिशु (Newborn) भनिन्छ। यो समय शिशुको जीवनको सबभन्दा नाजुक र महत्त्वपूर्ण अवधि हो।

सामान्यतः 37 हप्ता गर्भमा रहेर जन्मेको शिशुलाई "पूर्ण अवधि" भनिन्छ। यस्तो शिशुको तौल सामान्यतः 2.5 किलोग्राम देखि 4 किलोग्रामसम्म हुन्छ।

TIP

थाहा राख्नुस्: नवजात शिशुले जन्मेको पहिला 5-7 दिनमा आफ्नो जन्मको तौलको 7-10% तौल घटाउँछ — यो सामान्य हो। दूध राम्ररी खाएपछि 10-14 दिनमा फेरि बढ्न थाल्छ।

Section 02

जन्मेको पहिलो घण्टा — "Golden Hour"

जन्मेको पहिलो घण्टालाई "Golden Hour" भनिन्छ। यो समय शिशु र आमाको बन्धनका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।

1
Skin-to-Skin सम्पर्क
शिशुलाई आमाको छातीमा सिधा राख्नुस्। यसले शिशुलाई न्यानो राख्छ, मुटुको धड्कन स्थिर गर्छ र रुन कम गर्छ।
2
बिगौती दूध (Colostrum)
जन्मेको 1 घण्टाभित्र आमाको पहिलो दूध (बिगौती) खुवाउनुस् — यो सुन जस्तै अमूल्य छ।
3
24 घण्टा नुहाउनु हुँदैन
जन्मेको पहिलो 24 घण्टासम्म नुहाउनु हुँदैन। शरीरमा रहेको सेतो तह (Vernix) ले छाला सुरक्षित गर्छ।
4
खोप लगाउनुस्
जन्मेकै दिन BCG (क्षयरोग) र Hepatitis B को पहिलो मात्रा दिनुस्।
NOTE

बिगौती (Colostrum) किन महत्त्वपूर्ण छ? बिगौतीमा Antibody र White Blood Cell भरपूर हुन्छन् जसले शिशुलाई संक्रमणबाट जोगाउँछ। यो शिशुको पहिलो "प्राकृतिक खोप" हो।

Section 03

स्तनपान — सही तरिका र सुझाव

WHO को सिफारिसअनुसार शिशुलाई जन्मेदेखि 6 महिनासम्म केवल आमाको दूध मात्र खुवाउनुपर्छ — पानी समेत दिनु पर्दैन।

  • 1दिनमा 8 देखि 12 पटक — हरेक 2-3 घण्टामा
  • 2भोक लागेको संकेत देखिनेबित्तिकै खुवाउनुस् — रुनुको पर्खाइ नगर्नुस्
  • 3एउटा स्तनबाट कम्तिमा 10-15 मिनेट चुसाउनुस्
  • 4राती पनि खुवाउनुपर्छ — शिशु 4-5 घण्टाभन्दा बढी नसुताउनुस्
  • 5खुवाएपछि ढिकाउनुस् (Burping) — पेट हावा निकाल्न

भोक लागेका संकेतहरू: मुख खोल्नु, जिब्रो बाहिर निकाल्नु, मुखमा हात हाल्नु, गालामा केही खोज्नु — यी संकेत देखिनेबित्तिकै खुवाउनुस्।

WARN

बाहिरको दूध (Formula) नदिनुस् — डाक्टरले भनेको अवस्थामा बाहेक। यसले आमाको दूध कम हुन्छ र शिशुको रोग प्रतिरोधक क्षमता कमजोर हुन्छ।

Section 04

नाभी स्याहार — के गर्ने, के नगर्ने

नाभी काटेको ठाउँ (Umbilical Cord Stump) को सही हेरचाह नगरे संक्रमण हुन सक्छ। नाभी सामान्यतः 7 देखि 21 दिनभित्र आफैँ सुकेर झर्छ।

हो
गर्ने कुराहरू
नाभी सुख्खा र सफा राख्नुस्। हावा लाग्न दिनुस्। Chlorhexidine मलम लगाउनुस् (डाक्टरको सल्लाहमा)।
नो
नगर्ने कुराहरू
नाभीमा तेल, हल्दी, गाईको मलमूत्र कहिल्यै नलगाउनुस् — गम्भीर संक्रमण हुन सक्छ।
D
डायपर तह
डायपर नाभीमुनि मोड्नुस् — माथि आउन नदिनुस्। नाभी सधैँ हावामा राख्नुस्।
!
अस्पताल कहिले जाने
नाभी रातो भयो, पिप बग्यो, गन्हायो वा 3 हप्तासम्म नझरे — तुरुन्त डाक्टर देखाउनुस्।
Section 05

नवजात शिशुलाई नुहाउने सही तरिका

नाभी नझरुन्जेल शिशुलाई टब बाथ दिन हुँदैन — स्पन्ज बाथ मात्र दिनुस्।

  • 1कोठा न्यानो (कम्तिमा 25 degree C) राख्नुस्
  • 2पानीको तापक्रम 37 degree C राख्नुस् — कुइनोले जाँच्नुस्
  • 3सबभन्दा पहिले अनुहार र टाउको धुनुस् — अनि बाँकी शरीर
  • 4नाभी क्षेत्रमा पानी नपार्नुस्
  • 5नरम तौलियाले थपथप गरेर पुछ्नुस् — रगडेर होइन
  • 6हप्तामा 2-3 पटक मात्र नुहाउनुस्
  • 7शिशुलाई एक्लो कहिल्यै नछाड्नुस्
TIP

तेल मालिस: नुहाएपछि शिशुको शरीरमा हल्का नरिवलको तेल वा सरसोंको तेल मालिस गर्नुस् — छाला नरम राख्छ र शिशु सुस्ताउँछ।

Section 06

सुताउने सही तरिका — SIDS बाट जोगाउनुस्

SIDS (Sudden Infant Death Syndrome) — अचानक शिशु मृत्यु — बाट जोगाउन सुताउने तरिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।

!

कहिल्यै पेटभर नसुताउनुस्! शिशुलाई सधैँ पिठ्युँभर (Back) सुताउनुस्। पेटभर सुताउँदा श्वास रोकिने खतरा हुन्छ।

  • 1सधैँ पिठ्युँभर सुताउनुस्
  • 2सुताउने ठाउँ समतल र कडा हुनुपर्छ
  • 3ओछ्यानमा धेरै कपडा वा खेलौना नराख्नुस्
  • 4शिशुलाई आमाबाबुको कोठामा राख्नुस् — तर एउटै ओछ्यानमा होइन
  • 5कोठाको तापक्रम 18-20 degree C राम्रो हुन्छ

सुत्ने समय: नवजात शिशु दिनमा 16-20 घण्टा सुत्छन् — एकै पटकमा 2-4 घण्टा मात्र। रातदिनको फरक थाहा हुन 3-4 महिना लाग्छ।

Section 07

शिशुलाई न्यानो राख्ने — Hypothermia बाट जोगाउनुस्

नवजात शिशुको शरीरले आफैँ तापक्रम नियन्त्रण गर्न सक्दैन। Hypothermia (अत्यधिक चिसो) नवजात शिशुको मृत्युको मुख्य कारण हो।

T
सामान्य तापक्रम
शिशुको शरीरको तापक्रम 36.5 देखि 37.5 degree C राख्नुस्। थर्मोमिटरले नियमित जाँच्नुस्।
K
Kangaroo Care
आमाको छातीमा Skin-to-Skin राख्नुस् — यो सबभन्दा राम्रो न्यानो स्रोत हो।
C
कपडा
आमाबाबुभन्दा एक तह बढी कपडा लगाउनुस्। टाउको र खुट्टा छोप्नुस्।
H
कोठाको तापक्रम
कोठाको तापक्रम कम्तिमा 25 degree C राख्नुस्। चिसो झ्याल वा ढोकाबाट टाढा राख्नुस्।
Section 08

शिशु किन रोइरहेको? — रुनुको अर्थ बुझ्नुस्

रुनु नवजात शिशुको एकमात्र सञ्चार माध्यम हो। घबराउनु पर्दैन — बुझ्नु पर्छ।

  • 1भोक लाग्यो — सबभन्दा सामान्य कारण। दूध खुवाउनुस्।
  • 2डायपर भिज्यो / फोहोर भयो — डायपर बदल्नुस्।
  • 3चिसो वा गर्मी लाग्यो — तापक्रम जाँच्नुस्।
  • 4अँगालो चाहियो — छातीमा टाँस्नुस्, Skin-to-Skin दिनुस्।
  • 5निन्द्रा लाग्यो — हल्का हल्लाउँदै सुताउनुस्।
  • 6पेट दुख्यो / ग्यास भयो — पेट हल्का मालिस गर्नुस्, ढिकाउनुस्।
  • 7बिरामी छ — तेज ज्वरो, दूध नखानु — डाक्टर देखाउनुस्।

शिशुको रुनु सुन्दा मनमा जे आउँछ — त्यही गर्नुस्। आमाको मन कहिल्यै गलत हुँदैन।

— Binita Shrestha, Sunaulo 1000 Days
Section 09

नवजात शिशुको खोप तालिका — Nepal EPI Schedule

नेपाल सरकारको EPI (Expanded Programme on Immunization) अनुसार:

उमेरखोपको नामरोगविधि
जन्मेको दिनBCGक्षयरोग (TB)छाला भित्र
जन्मेको दिनHepatitis Bहेपाटाइटिस बीमांसपेशीमा
जन्मेको दिनOPV-0पोलियोमुखमा थोपा
6 हप्तामाPentavalent-1डिफ्थेरिया, काली खोकी, टिटानस, Hibमांसपेशीमा
6 हप्तामाOPV-1 + IPVपोलियोमुखमा + इन्जेक्सन
6 हप्तामाPCV-1 + Rota-1निमोनिया + डायरियाइन्जेक्सन + मुखमा
10 हप्तामाPentavalent-2, OPV-2, PCV-2, Rota-2माथिकै रोगहरूदोस्रो मात्रा
14 हप्तामाPentavalent-3, OPV-3, IPV-2, PCV-3माथिकै रोगहरूतेस्रो मात्रा
NOTE

खोप कार्ड सम्हालेर राख्नुस्! अस्पतालले दिएको खोप कार्ड सुरक्षित ठाउँमा राख्नुस् — स्कुल भर्ना र विदेश जाँदा काम लाग्छ।

Section 10

खतराका संकेत — तुरुन्त अस्पताल जानुस्

यी संकेतहरू देखिए एक मिनेट पनि ढिलो नगरी अस्पताल जानुस् वा 102 मा फोन गर्नुस्:

संकेतके हुन सक्छके गर्ने
ज्वरो (38 degree C भन्दा बढी)संक्रमण, Sepsisतुरुन्त
श्वास तेज वा गाह्रो हुनुनिमोनियातुरुन्त
दूध नखानु (12 घण्टाभन्दा बढी)बिरामी, जन्डिसतुरुन्त
शरीर पहेँलो हुनु (जन्डिस)Jaundiceतुरुन्त
एकदम ढिलो / सुस्ताउनुSepsisतुरुन्त
नाभी रातो / पिप बग्नुनाभी संक्रमणतुरुन्त
आक्षेप / काम्नु (Seizure)मस्तिष्क समस्यातुरुन्त
पिसाब नहुनु (8 घण्टाभन्दा बढी)Dehydrationतुरुन्त
छाला नीलो हुनुअक्सिजन कमीतुरुन्त
धेरै रुनु, रुन नसक्नुदुखाइ, बिमारीचाँडो
!

आपातकालीन नम्बर: नेपालमा 102 (Ambulance) र 1166 (Health Helpline)। नजिकको अस्पतालको नम्बर अहिल्यै फोनमा Save गर्नुस्।

Section 11

आमाको स्याहार — आफूलाई नबिर्सनुस्

शिशुको हेरचाह गर्दागर्दै आमाले आफ्नो स्याहार बिर्सिन हुँदैन। थाकेकी आमाले राम्रो हेरचाह गर्न सक्दिनन्।

  • 1जब शिशु सुत्छ — तपाईं पनि सुत्नुस्। घरको काम पर्खन सक्छ।
  • 2पौष्टिक खाना खानुस् — तपाईं खाएमा मात्र शिशुले दूध पाउँछ।
  • 3प्रशस्त पानी पिउनुस् — दिनमा कम्तिमा 8-10 गिलास
  • 4सहयोग माग्नुस् — परिवार र श्रीमान्लाई साथमा राख्नुस्
  • 5Baby Blues सामान्य हो — 2 हप्तापछि पनि ठिक भएन भने डाक्टर देखाउनुस्
  • 6आफ्नो Postpartum Checkup नबिर्सनुस् — 6 हप्तामा अनिवार्य
NOTE

Postpartum Depression (PPD): उदासी, रुन मन लाग्नु, शिशुसँग जोडिन नसक्नु जस्तो भावना 2 हप्ताभन्दा बढी रह्यो भने — यो PPD हुन सक्छ। यो कमजोरी होइन — डाक्टरसँग कुरा गर्नुस्।

Section 12

बारम्बार सोधिने प्रश्न (FAQ)

नवजात शिशुलाई 24 घण्टामा 8 देखि 12 पटक आमाको दूध खुवाउनुपर्छ — हरेक 2-3 घण्टामा। राती पनि खुवाउनु पर्छ।
जन्मेको पहिलो 24 घण्टासम्म नुहाउनु हुँदैन। त्यसपछि स्पन्ज बाथ दिन सकिन्छ। नाभी नझरुन्जेल टब बाथ नदिनुस्।
नाभी सामान्यतः 7 देखि 21 दिनभित्र आफैँ झर्छ। नाभीलाई सुख्खा र सफा राख्नुपर्छ। तेल, हल्दी वा अन्य केही नलगाउनुस्।
नवजात शिशु दिनमा 16 देखि 20 घण्टासम्म सुत्छन् — एकै पटकमा 2-4 घण्टा मात्र। रातदिनको फरक थाहा हुन 3-4 महिना लाग्छ। यो सामान्य हो।
जन्मेको पहिलो दिन — BCG र Hepatitis B। त्यसपछि 6 हप्तामा Pentavalent, OPV, PCV, र Rota खोप।
जन्डिस देखिएमा तुरुन्त डाक्टर देखाउनुस्। Phototherapy (नीलो बत्ती उपचार) गर्नु पर्छ। आफैँ घरमा उपचार नगर्नुस्।
होइन! 6 महिनासम्म शिशुलाई आमाको दूध बाहेक पानी, जुस, वा अन्य केही दिनु हुँदैन। आमाको दूधमा पर्याप्त पानी हुन्छ।
Newborn Care Breastfeeding Vaccination Nepal Sunaulo 1000 Days नवजात शिशु शिशु हेरचाह नाभी स्याहार स्तनपान
महत्त्वपूर्ण सूचना: यो लेख सामान्य शैक्षिक जानकारीका लागि मात्र हो। यो चिकित्सकीय सल्लाह होइन। शिशुको स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित कुनै पनि निर्णय लिनुअघि आफ्नो शिशु रोग विशेषज्ञ (Pediatrician) वा योग्य स्वास्थ्यकर्मीसँग अनिवार्य रूपमा परामर्श लिनुहोस्। — Sunaulo 1000 Days | binitasth.com.np
🏷️ Newborn Care